Piekdruk temmen met prijs: lessen voor doelgroepenvervoer
Vraag piekt. Aanbod piept. Prijs stuurt. In dit stuk kijk ik naar het gebruiken van speltheorie prijsdifferentiatie in vraagafhankelijk doelgroepenvervoer.
Ik lees veel over algoritmes in deel- en taxi-platforms. Een recente studie over speltheorie en prijsmodellen trok mij echt het dossier in. De kern: prijs als stuur voor wachttijd, ritkans en welvaart. Dat werkt bij Uber en Lyft. De vraag aan jou en mij: wat pakt bruikbaar uit voor Wmo, Regiotaxi en Valys?
Waarom vind ik dit een interessante reis worden
Ik kijk vaak mee in aanbestedingen en dashboards. Ik zie krapte, piekuren, en discussies over eerlijkheid. In de praktijk vraag je je af: hoe geef je iemand met medische afspraak voorrang zonder chaos? Hoe voorkom je lege kilometers? En hoe dek je kosten zonder drempels te verhogen? Juist daar past prijsdifferentiatie. Niet als bot mes, maar als fijn gereedschap. Met kleine prijstriggers stuur je gedrag: iets vroeger boeken, rit delen, of rit buiten de piek vragen. Dat prikkelt, spreidt en maakt ruimte voor wie niet kan schuiven.
Waar gaan anderen heen met dit thema
Eerst de basis: in Nederland werken we in het Wmo-vervoer met instaptarieven en kilometerprijzen. Dat communiceert helder en voorspelbaar, maar het stuurt nauwelijks in tijd of locatie. Piekdruk blijft dus piekdruk.
Wat leren we internationaal? Uit de speltheorie-literatuur volgt dat dynamische prijsprikkels wachttijden dempen en de totale welvaart op een middenniveau piekt. In een artikel en onderzoek van Deyaan Shah naar het toepassen van speltheorie wordt gekeken wat er te leren valt van Uber en Lyft1. Shah stelt dat het optimum vaak valt rond een surge-factor2 van 1,5. Niet oneindig doorstuwen, wel net genoeg om extra aanbod te trekken en vraag te spreiden. Dat sluit aan bij de gedachte “kleine prikkel, groot effect”.
Onderzoek naar demand responsive transport (DRT) laat zien dat prijs niet op zichzelf staat. Matching-algoritmes, batching en vooruitkijken in de vraagverdeling maken het verschil. Studies uit 2024 en 2025 positioneren prijs deels als smeerolie voor planning: iets gunstiger prijs voor een deelrit of een vijf-minuten-verschuiving geeft ruimte in de keten. Dat helpt vooral in dunne gebieden en bij krappe vloot.
En de Nederlandse reiziger? Een onderzoek van KiM3 over prijselasticiteit schetst een nuttige bandbreedte: bij OV ligt de elasticiteit rond −0,45. Voor taxi’s en doelgroepenvervoer ligt minder literatuur op tafel, maar de richting is duidelijk: prijs beweegt vraag, al hangt de sterkte af van doelgroep en reisnoodzaak. Voor Wmo-ritten met zorgdoel ligt elasticiteit vermoedelijk lager dan voor sociale ritten. Dat pleit voor gerichte differentiatie, niet voor algemene opslag.
Tot slot de juridische en sociale context. Het doelgroepenvervoer is verschot. Deze schotten beperken de speelruimte. Prijsprikkels vragen dus om nauw overleg met gemeenten, zorgverzekeraars en rijksoverheid. Transparantie telt. Leg de logica uit, toon de effecten, en monitor doorlopend.
Wat neem je mee?
Prijsdifferentiatie werkt als micro-stuur naast planning. Gebruik zachte prikkels op tijd, deelrit en boektijd. Houd kwetsbare ritten buiten schot. Combineer met goede matching en heldere regels. Zo houd je de wachttijd laag en de druk op de centrale behapbaar.
En nu? Hoe gaat dit verder?
Je zoekt grip op pieken zonder drempels voor kwetsbare reizigers. Onderstaande aanpak werkt praktijkgericht en toetsbaar.
Definieer zones en tijdvakken. Leg “drukke momenten” vast op harde data: no-shows, wachttijd, rit-intensiteit. Koppel hieraan milde prikkels. Voorbeeld: € 0,20 korting per rit buiten het piekblok van 07:30–09:30, of 0,10 p/km korting voor ritten die vijf minuten speling accepteren. Kleine bedragen sturen al. De speltheorie-les: je zoekt een sweet spot, geen harde schok.
Bescherm zorgkritieke ritten. Medisch, onderwijs of werkafspraak? Dan geen extra prijsprikkel. Geef juist een garantievlag in de planning. Zo houd je rechtvaardigheid. Regels zonder nuance leveren ongewenste effecten.
Maak boektijd zichtbaar en beloon vroeg boeken. Een kleine korting bij boeken ≥24 uur vooraf helpt spreiden. Koppel daar een wachtlijst-prioriteit aan. Uit DRT-onderzoek volgt dat prijs samen met batching en prioritering pas echt effect geeft.
Prikkel deelritten positief. Denk aan € 0,50 ritkorting bij delen met maximaal één extra stop en een extra vijf minuten omrijden. Benoem het voordeel in de app en aan de telefoon. Zo maak je capaciteit per voertuig groter, zonder extra wagens.
Stuur aanbod, niet alleen vraag. Een driver side prikkel op schaarse momenten helpt net zo goed: bonus per rit in dunne wijken of tijdens het avondspitsblok. De literatuur laat zien dat differentiële prikkels voor vervoerders de balans versneld recht trekt. Zorg wel voor transparantie en antifraude, anders lok je collusie uit.
Trek governance strak. Leg in het bestek vast: doelgroep-uitzonderingen, prijsspreiding (min-max), evaluatie-momenten, en een publieke verantwoording per kwartaal. Gebruik KPI’s op wachttijd, afwijzingen, punctualiteit, en betaalbaarheid per doelgroep.
Bouw een ethische drempel. Geen “surge” op regen of evenementen zonder waarborg. Gebruik caps en een hard no op medisch noodzakelijke ritten. Leg dit uit aan de reiziger.
Meet en leer. Start met A/B-zones of twee proefregio’s. Leg effecten vast op: wachttijd, ritdeling, kosten per rit, en tevredenheid. Publiceer de resultaten, ook de tegenvallers.
Wil je meer lezen over de kracht van proberen. Lees dan onderstaand artikel.
Wat heeft bijgedragen bij deze reis. De bronnen.
Shah, Deyaan. Game Theory in Ride-Sharing Apps: How Uber and Lyft Use Algorithms to Set Prices. doi : https://doi.org/10.32628/IJSRSET
Een vermenigvuldigingsfactor op de ritprijs tijdens piekdrukte. De factor ligt boven 1 en vermenigvuldigt de normale (basis)prijs.
Ik schreef dit stuk met hulp van AI (GPT-5 Thinking). Geen surge-tarief gerekend voor de creativiteit